พัฒนาการของมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์

            ประวัติศาสตร์ หมายถึง ทุกสิ่งทุกอย่างที่เกิดขึ้นในอดีต อดีตของประวัติศาสตร์จะกินเวลานานเพียงใด ยังหาคำตอบที่แน่นอนไม่ได้ บางท่านกล่าวว่าประวัติศาสตร์เริ่มเมื่อมนุษย์รู้จักบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรและเรียกสมัยก่อนที่มนุษย์จะรู้จักบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ว่ายุคก่อนประวัติศาสตร์ หรือบางทีก็เรียกว่า ยุคโบราณคดี เพราะหลักฐานที่ใช้ศึกษาเรื่องต่างๆ ในยุคนี้ เป็นหลักฐานทางด้านโบราณคดี เช่น เครื่องมือ เครื่องใช้ เครื่องประดับ โครงกระดูกมนุษย์ โครงกระดูกสัตว์ ซากเมล็ดพืช ดิน หิน แร่ ภาพเขียนสีตามผนังถ้ำ ฯลฯ

            การใช้การรู้หนังสือของมนุษย์เป็นเกณฑ์ในการแบ่งยุคสมัย เป็นการแบ่งอย่างกว้างๆ เท่านั้น ยังไม่เพียงพอที่จะทำให้บรรลุวัตถุประสงค์ในการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ ดังนั้นจึงต้องอาศัยเกณฑ์อย่างอื่นมาประกอบ ได้แก่ พัฒนาการที่สำคัญของพฤติกรรมของมนุษย์ที่ก่อให้เกิดผลต่อสังคมโดยรวม หรืออารยธรรมของมนุษย์ในแต่ละช่วงเวลา

กล่าวโดยสรุป เกณฑ์ในการแบ่งยุคสมัยทางประวัติศาสตร์ที่เป็นสากล ได้แก่            1)  การรู้จักประดิษฐ์อักษรขึ้นใช้ในการบันทึกเรื่องราว            2) พัฒนาการที่สำคัญของพฤติกรรมของมนุษย์ในแต่ละช่วงเวลา            3)  การแบ่งยุคสมัยโดยใช้เกณฑ์การรู้หนังสือของมนุษย์ แบ่งได้ดังนี้                 -  ยุคก่อนประวัติศาสตร์ (Preliterate Period) เริ่มเมื่อประมาณ 1,750,000 ปี - 5,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช                 -  ยุคประวัติศาสตร์ (Literate Period) เริ่มเมื่อประมาณ 5,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช เป็นต้นมา            4) การแบ่งยุคสมัยโดยใช้พัฒนาการที่สำคัญของพฤติกรรมของมนุษย์เป็นเกณฑ์

ยุคก่อนประวัติศาสตร์

            ยุคก่อนประวัติศาสตร์แบ่งย่อยออกเป็น 3 ช่วงเวลา ตามพัฒนาการของเครื่องมือ เครื่องใช้ เครื่องประดับที่มนุษย์สร้างขึ้นในแต่ละช่วงสมัย ดังนี้

            1. ยุคหินเก่า (Paleolithic Age)  ประมาณ 1,750,000 ปี ถึง 10,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช ยุคนี้มนุษย์รู้จักสร้างเครื่องมือ  เครื่องใช้  และเครื่องประดับจากหิน กระดูกสัตว์ เปลือกหอย ตอนปลายยุครู้จักใช้ไฟ

            2. ยุคหินใหม่ (Neolithic Age) ประมาณ 10,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช ถึงประมาณ 5,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช ยุคนี้มนุษย์ รู้จักทำเครื่องมือ เครื่องใช้ที่มีประสิทธิภาพ และเครื่องประดับ รู้จักสร้างที่อยู่อาศัย เปลี่ยนพฤติกรรมจากการเป็นผู้แสวงหาจากธรรมชาติมาเป็นผู้ผลิต รู้จักการเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ และตั้งถิ่นฐานเป็นหลักแหล่งสร้างสรรค์อารยธรรม

            3. ยุคโลหะ (Metal Age)  เริ่มประมาณ 5,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช เป็นต้นมา มนุษย์รู้จักนำโลหะมาทำเป็นเครื่องมือ เครื่องใช้ อาวุธ เครื่องประดับ  เริ่มพัฒนาเป็นบ้านเป็นเมือง ก้าวเข้าสู่ยุคประวัติศาสตร์

สภาพสังคมสมัยก่อนประวัติศาสตร์

            ในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ เมื่อมนุษย์ยังไม่รู้จักใช้ตัวอักษรเพื่อบันทึกเรื่องราวของชุมชนตนนั้น   มนุษย์ในภูมิภาคต่างๆ ของโลกได้ใช้เวลายาวนานมากนับเป็นล้านปี (ตั้งแต่มนุษย์สมัยหินเก่าเมื่อ 2 ล้านปีมาแล้วจนถึง 3,500 ปีก่อนคริสต์ศักราช) มนุษย์จึงสามารถสร้างสมความเจริญพัฒนาขึ้น เริ่มตั้งแต่สมัยหินใหม่ มนุษย์ได้เปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ ค้นพบวิธีกสิกรรม รู้จักเอาชนะธรรมชาติและเติบโตขึ้นเป็นชุมชนขนาดใหญ่ในระดับหมู่บ้านหรือเมืองขึ้นได้  อารยธรรมสำคัญของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ คือ การค้นพบวิธีนำโลหะมาทำเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ ซึ่งทนทานแข็งแกร่งและใช้งานได้ดีมีประสิทธิภาพมากกว่าหิน โดยเริ่มต้นจากมนุษย์ค้นพบทองแดงจากธรรมชาติด้วยความบังเอิญ เราเรียกช่วงเวลาที่มนุษย์ใช้ทองแดงว่า ยุค Chalcolithic Age ในยุคนี้มนุษย์ยังคงใช้เครื่องมือหินขัดควบคู่กันไปด้วย หลังจากนั้นไม่นานมนุษย์ก็สามารถเรียนรู้วิธีถลุงแร่โลหะและนำแร่ธาตุสองชนิดมาหลอมรวมกัน คือ ทองแดงกับดีบุก เรียกว่า สำริด ซึ่งมีความแข็งกว่าทองแดงเราเรียกช่วงเวลาที่มนุษย์ใช้สำริดว่า Bronze Age หรือยุคสำริด ต่อมามนุษย์ก็ค้นพบแร่ธาตุที่สาม คือ ตะกั่ว เมื่อหลอมรวมเข้าไปกับทองแดงและดีบุกแล้ว จะทำให้โลหะหลอมได้ง่ายทำให้การผสมโลหะมีคุณภาพดีขึ้น  ในช่วงเวลานี้มนุษย์ได้คิดค้นการประดิษฐ์เครื่องมือเครื่องใช้จากสำริด เริ่มจากการค้นหาแหล่งแร่ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว การถลุงแร่ การหลอมแร่ในเบ้าหลอม การทำแม่พิมพ์ซึ่งพบหลักฐานทั้งแม่พิมพ์คู่ที่ทำจากหินทรายแบบสองชิ้นมาประกบกัน ใช้ในการหล่อขวาน หัวลูกศร และการหล่อในแม่พิมพ์ดินเผาซึ่งใช้ในการหล่อเครื่องประดับ เช่น กำไล เรียกได้ว่ามนุษย์ได้ใช้สติปัญญาพัฒนาเทคโนโลยีเครื่องมือเครื่องใช้อย่างจริงจัง  หลักฐานความเจริญของมนุษย์สมัยสำริดที่ยังคงเหลือในปัจจุบัน เช่น หัวลูกศร ใบหอก และขวานสำริดซึ่งเป็นอาวุธของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ จนถึงสมัยประวัติศาสตร์ เบ็ดตกปลาสำริด ตุ้มหู และกำไลสำริด และต่อมาก็ได้พัฒนาความรู้ในการผลิตเครื่องมือเครื่องใช้ได้มีประสิทธิภาพ และสวยงามยิ่งขึ้น เช่น ไหใส่เหล้าที่พบที่จีน กลองมโหระทึกสำริดที่พบทั่วไปในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (ซึ่งความเจริญในการหล่อสำริดขนาดใหญ่เกิดขึ้นในสมัยยุคเหล็กในเวลาต่อมา)

            ความเป็นอยู่ของมนุษย์ในสมัยสำริดได้เปลี่ยนแปลงจากมนุษย์ในยุคหินอย่างมาก เริ่มต้นตั้งแต่ยุคหินใหม่เกิดชุมชนเกษตรกรรม ซึ่งได้ขยายตัวกลายเป็นชุมชนเมือง มีการจัดแบ่งกลุ่มคนตามความสามารถ รู้จักใช้แรงงานสัตว์ในการไถนาและชักลาก รู้จักประดิษฐ์พาหนะสำหรับการเดินทาง เช่น เรือใบ การประดิษฐ์ล้อโดยใช้สัตว์ ลากจูง การทำแป้นหมุนใช้ปั้นเครื่องปั้นดินเผา การติดต่อระหว่างชุมชนมีมากขึ้นเพราะนอกจากการแลกเปลี่ยนสินค้าแล้ว ยังเป็นการหาแหล่งแร่ที่ขาดแคลนในชุมชนของตน เพราะเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับการสร้างสรรค์เครื่องมือ เครื่องใช้ และอาวุธ ที่สำคัญยิ่งคือการรู้จักควบคุมแหล่งน้ำด้วยระบบชลประทาน การทำฝายกั้นน้ำ การขุดคูคลอง เพื่อบังคับทางเดินของน้ำ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญทำให้เกิดอารยธรรมลุ่มน้ำขึ้น

           ในสมัยสำริด มนุษย์ในบางพื้นที่สามารถประดิษฐ์สิ่งสำคัญที่สุด คือ ตัวอักษร ซึ่งใช้ถ่ายทอดภาษาพูดที่ชุมชนสามารถสร้างสรรค์สัญลักษณ์ขึ้นได้ก่อนนานแล้ว เมื่อมนุษย์มีตัวอักษรบันทึกความรู้ต่างๆ  การเผยแพร่ความเจริญจึงได้พัฒนาได้รวดเร็วยิ่งขึ้น สมัยประวัติศาสตร์จึงได้เริ่มต้นในชุมชนนั้น แหล่งอารยธรรมที่สำคัญๆ ของโลกล้วนมีพัฒนาการทางสังคมมาจากช่วงเวลาสมัยสำริด เช่น แหล่งอารยธรรมเมโสโปเตเมียในภูมิภาคเอเชียตะวันตก แหล่งอารยธรรมลุ่มน้ำไนล์ในอียิปต์ (ทางเหนือของทวีปแอฟริกา) แหล่งอารยธรรมลุ่มน้ำสินธุในอินเดีย และแหล่งอารยธรรมลุ่มน้ำหวางเหอ (ฮวงโห : Huang He) ในจีน แหล่งอารยธรรมของโลกดังกล่าวนี้เจริญขึ้นในราว 3,500 ปีก่อนคริสต์ศักราช